Być może z niepokojem przyglądasz się, jak Twoje dziecko unika matematyki, skarży się na ból brzucha przed sprawdzianem i z wyraźną niechęcią odrabia zadania domowe. Każdy uczeń nie lubi jakiegoś przedmiotu i nie najlepiej sobie z nim radzi – wszak jako ludzie mamy różne uzdolnienia i talenty. Bardzo ciężko zatem dostrzec Ci cienką linię między zwykłą niechęcią do jakichś zagadnień a poważniejszym zaburzeniem. Dyskalkulia w dosłownym tłumaczeniu oznacza trudności w liczeniu, ale jej obraz jest znacznie szerszy, ponieważ wiąże się z nieprawidłowościami w funkcjonowaniu mózgu. Wyjaśniamy, na czym polega ten problem.

Czym jest dyskalkulia i dlaczego to nie tylko zwyczajne „problemy z matematyką”?

Przysłuchując się niektórym dyskusjom nt. dyskalkulii, bardzo często możesz usłyszeć, że „kiedyś tego nie było, bo rodzic przysiadł z dzieckiem do matematyki i jakoś uczeń zdawał z klasy do klasy”. Takie wypowiedzi zakłócają prawdziwy obraz tego zaburzenia – to coś więcej niż zwykła niechęć do arytmetyki czy niezrozumienie jakiejś partii materiału. Typowe trudności w nauce matematyki mogą przydarzyć się każdemu dziecku – wystarczy, że uczeń się rozchoruje i nie uczęszcza na lekcje, podczas których omawiane są nowe zagadnienia. Natomiast dyskalkulia to specyficzne zaburzenie uczenia, które wiąże się z odmiennym funkcjonowaniem układu nerwowego, przez co utrudnia przyswajanie zagadnień związanych z liczeniem i geometrią. 

Jeśli Twoje dziecko boryka się z tym problemem, nie jest leniwe i nieuważne, lecz po prostu ma biologicznie uwarunkowane trudności w przetwarzaniu informacji liczbowych. Widzisz, jak Twoja pociecha wkłada ogromny wysiłek, często dużo większy niż jego koledzy, aby przygotować się do lekcji i sprawdzianu, ale otrzymuje kolejne jedynki. Sprawia to, że młody człowiek odczuwa frustrację i spadek motywacji – nierzadko cierpi na tym również jego samoocena.

Jakie objawy dyskalkulii u dziecka mogą wskazywać na trudności w matematyce?

Gdy Twoje dziecko zmaga się z dyskalkulią, możesz dostrzec u niego trudności z wykonywaniem działań matematycznych i podstawowych operacji poznawczych. Twoja pociecha prawdopodobnie ma także problem ze zrozumieniem, czym jest właściwy zapis liczbowy i jak się nim posługiwać, aby uzyskać poprawny wynik. Jednocześnie pojawiają się u niej wyraźne trudności w liczeniu – niewykluczone, że wielokrotnie próbowałeś jej pomóc w opanowaniu tabliczki mnożenia, ale bezskutecznie. Pamiętaj jednak, że za problemami Twojego dziecka nie stoi zwykły brak chęci, lecz głębszy deficyt związany z przetwarzaniem informacji matematycznych.

Dlaczego dziecko z dyskalkulią nie rozumie znaczenia liczb i zależności matematycznych?

Mogłoby się wydawać, że dziecko z dyskalkulią nie potrafi jedynie rachować – tymczasem często widzisz, że ma również problem ze zrozumieniem sensu, jaki niosą wartości liczbowe. Twoja pociecha nie dostrzega między nimi żadnych zależności – trudno jej wskazać czy 34 jest większe czy mniejsze od 47, co utrudnia jej wykonywanie działań matematycznych. 

Z czego wynikają trudności w rozumieniu pojęć matematycznych u dziecka z dyskalkulią?

Prawdopodobnie dostrzegasz u swojego dziecka problemy na poziomie rozumienia pojęć i relacji matematycznych – młody człowiek może nie radzić sobie z nazywaniem cyfr, choć rozpoznaje je wizualnie. Pokazuje to, że zaburzenie, z którym mierzy się każdego dnia, dotyczy głębszych procesów poznawczych, dlatego standardowe metody nauczania nie przynoszą oczekiwanych rezultatów.

Czy dyskalkulia jest uznawana za zaburzenie i jak wygląda jej klasyfikacja?

Jak widzisz, dyskalkulia nie bez powodu została ujęta w klasyfikacji chorób i problemów zdrowotnych ICD-10 jako specyficzne trudności arytmetyczne. Oznacza to, że omawiane zaburzenie nauczania ma jasno określone kryteria diagnostyczne i nie wynika z subiektywnej oceny dziecka, rodzica czy nauczyciela. Nie służy też, jak twierdzą niektórzy, do „usprawiedliwienia” ucznia, który nie podejmuje żadnych prób opanowania materiału. Dyskalkulia nie jest równoznaczna z niską inteligencją i nie przekreśla szans edukacyjnych Twojego dziecka.

Jakie są objawy dyskalkulii u dziecka na różnych etapach rozwoju?

Objawy tego zaburzenia zmieniają się wraz z wiekiem – już w zerówce możesz dostrzec, że dziecko z dyskalkulią inaczej przetwarza podstawowe informacje matematyczne. Jego trudności, wbrew pozorom, nie ograniczają się do samego rachowania – kilkulatek często nie rozumie, czym jest liczba i jakie ma znaczenie. Niewykluczone, że Twoja pociecha nie potrafi przypisać znaczenia matematycznemu symbolowi – widząc „+” lub „-”, nie wie, z czym wiążą się te znaki.

Po czym rozpoznać pierwsze objawy dyskalkulii u dziecka w wieku przedszkolnym?

Choć objawy dyskalkulii w wieku przedszkolnym są dość subtelne, jako uważny rodzic raczej ich nie przeoczysz – Twoje dziecko często nie radzi sobie z przeliczaniem przedmiotów. Nie rozumie też, czemu służy liczenie w codziennych sytuacjach, takich jak zakupy, wydawanie reszty w sklepie etc. Być może nie potrafi  poprawnie odczytywać prostych informacji matematycznych ani porządkować elementów według wielkości czy kształtu – np. wrzucać do pojemniczka trójkątnych, okrągłych i kwadratowych klocków poprzez otwory o odpowiednim kształcie. 

Jak objawia się dyskalkulia u dziecka w edukacji wczesnoszkolnej?

Na etapie edukacji wczesnoszkolnej trudności Twojego dziecka z opanowaniem podstaw matematyki stają się jeszcze bardziej widoczne i rzutują negatywnie na jego samopoczucie. Twoja pociecha nie radzi sobie z dodawaniem, odejmowaniem, mnożeniem i dzieleniem – nie rozumie bowiem, na czym polegają te operacje i jak zastosować je w praktyce. 

Niekiedy również pojawiają się błędy w zapisie – uczeń nieświadomie pomija pojedyncze cyfry lub zapisuje je niepoprawnie, co utrudnia mu uzyskanie właściwego wyniku. Ponadto młody człowiek często nie umie używać symboli matematycznych – nie wie, jak zaznaczyć, że jakaś liczba jest większa lub mniejsza od drugiej. 

Jeśli Twoje dziecko nie rozumie podstawowych pojęć, takich jak więcej, mniej lub tyle samo, a nawet proste dodawanie sprawia mu wyraźny trud, zastanów się nad diagnozą dyskalkulii. Im szybciej Twoja pociecha otrzyma odpowiednie wsparcie, tym większa szansa, że uniknie traumy związanej z nauką matematyki i spadku samooceny.

Dlaczego trudności matematyczne nasilają się wraz z wiekiem u dziecka z dyskalkulią?

Kiedy Twoja pociecha dorasta, obserwujesz, jak jej trudności w uczeniu się matematyki ulegają nasileniu, ponieważ z czasem dochodzą bardziej złożone zadania. Wymagają one dobrze rozwiniętego myślenia matematycznego i przestrzennego – jeśli Twoje dziecko nie umie rozpoznawać prostych figur geometrycznych, nie poradzi sobie z obrotem brył. Nauczyciel prawdopodobnie zwraca Ci też uwagę na problemy z obliczeniami pojęciowymi – aby je przeprowadzić, trzeba bowiem rozumieć zależności między danymi.

Im częściej młody człowiek spotyka się z negatywną oceną swojej pracy, tym większą odczuwa niechęć do matematyki, co nierzadko skutkuje wycofaniem się z aktywności edukacyjnych. W związku z tym nie lekceważ jego trudności w rozumieniu pojęć matematycznych i rozważ wizytę w poradni psychologiczno-pedagogicznej. W przypadku zdiagnozowania u dziecka dyskalkulii otrzyma ono realne wsparcie – sposób nauczania zostanie dopasowany do jego indywidualnych możliwości.

Jakie są przyczyny dyskalkulii i z czego wynikają zaburzenia zdolności matematycznych?

Przyczyny dyskalkulii są złożone i wynikają z tego, że układ nerwowy Twojego dziecka funkcjonuje inaczej niż u jego neurotypowych rówieśników. Jego problemy z liczeniem i myśleniem przestrzennym nie są chwilową trudnością, lecz trwałym zaburzeniem umiejętności matematycznych. Z tego względu wymagają odpowiedniego wsparcia – bez niego młody człowiek może nie poradzić sobie w polskim systemie edukacyjnym, gdzie uczniowie są nieustannie surowo oceniani. 

U dzieci z dyskalkulią obserwuje się różnice w funkcjach umysłowych, które przyczyniają się do niewłaściwego przetwarzania informacji liczbowych i pojęć matematycznych. Za owe trudności odpowiadają nieprawidłowości w części mózgu – jak widzisz, mają one podłoże biologiczne i nie wynikają z błędów wychowawczych.

Z czego wynikają trudności w przetwarzaniu informacji matematycznych u dzieci z dyskalkulią?

Pamiętaj, że problemy z dyskalkulią mogą mieć dzieci o bardzo różnym potencjale intelektualnym – wśród nich znajdują się zarówno bystrzy uczniowie, jak i osoby z niepełnosprawnością. Ich trudności nie wynikają z braku motywacji i nieprzykładania się do nauki, lecz z ograniczeń w przetwarzaniu informacji matematycznych. Twoja pociecha może się starać, ćwiczyć i angażować w zadania, a mimo to nie udaje jej się osiągnąć oczekiwanych rezultatów, co dodatkowo ją frustruje.

Jakie są rodzaje dyskalkulii i czym się od siebie różnią?

Istnieje kilka rodzajów dyskalkulii, które opisują różne trudności związane z nauką matematyki – zdarza się, że u jednego dziecka występują wszystkie problemy. Omawiane zaburzenie neurorozwojowe ma zindywidualizowany przebieg – podobnie zresztą jak ADHD czy spektrum autyzmu. Diagnosta wpisując na orzeczeniu konkretny rodzaj dyskalkulii, pokazuje, gdzie dokładnie pojawia się trudność i jak wspierać ucznia w jej przezwyciężaniu.

Na czym polega dyskalkulia operacyjna i jakie trudności sprawia dziecku?

Dyskalkulia operacyjna dotyczy wykonywania podstawowych działań matematycznych. W takiej sytuacji Twoje dziecko rozumie zadanie, które ma wykonać, ale nie potrafi poprawnie przeprowadzić obliczeń, aby uzyskać właściwy wynik. Twoja pociecha popełnia błędy w kolejności działań lub nie umie utrzymać poprawnego toku rozumowania, co skutkuje narastającą frustracją.

Czym objawia się dyskalkulia werbalna u dziecka?

Z kolei dyskalkulia werbalna jest związana z trudnościami w nazywaniu pojęć matematycznych i liczb – Twoje dziecko nie potrafi przypomnieć sobie nazwy działań lub poprawnie wypowiedzieć wyniku obliczeń. Jego zaburzenie utrudnia komunikację z nauczycielem, aczkolwiek uczeń rozumie więcej, niż umie wyrazić za pomocą słów.

Dlaczego dyskalkulia pojęciowo-poznawcza utrudnia zrozumienie matematyki?

Istnieje także dyskalkulia pojęciowo-poznawcza, która uniemożliwia zrozumienie sensu matematyki i jej zasad. Jeśli Twoja pociecha boryka się z tym zaburzeniem, nie radzi sobie z uchwyceniem zależności liczbowych i relacji między wartościami, które zostały ukazane w zadaniu. Uczeń nie rozumie zatem, dlaczego działania prowadzą do określonych wyników i jakie mają znaczenie, przez co jego nauka staje się mechaniczna i pozbawiona głębszej analizy.

Jak rozpoznać dyskalkulię leksykalną u dziecka?

W przypadku dyskalkulii leksykalnej Twoja pociecha nie rozpoznaje i nie odczytuje symboli matematycznych oraz zapisów liczbowych. Uczeń widzi konkretne działanie, ale nie wie, jak do niego podejść, bo nie zna znaczenia ani funkcji poszczególnych elementów.

Z czego wynikają trudności w zapisie liczb przy dyskalkulii graficznej?

Przy dyskalkulii graficznej Twoja pociecha ma problemy z zapisem liczb i działań matematycznych na papierze lub tablicy. Popełnia błędy przy zapisie cyfr, ich kolejności, a jej notatki często okazują się nieczytelne dla nauczyciela i osób trzecich. 

Na czym polega dyskalkulia wykonawcza i jak wpływa na rozwiązywanie zadań?

Natomiast dyskalkulia wykonawcza dotyczy planowania i organizacji działań matematycznych. Sprawia, że młody człowiek nie potrafi zaplanować kolejnych kroków przy rozwiązywaniu zadań ani kontrolować własnych działań, nawet gdy rozumie treść ćwiczenia.

Jak wygląda diagnoza dyskalkulii u dziecka krok po kroku?

Diagnoza dyskalkulii może odmienić życie Twojego dziecka i zapewnić mu dostęp do odpowiednich strategii radzenia sobie z nauką matematyki. Pamiętaj jednak, że jest to proces wieloetapowy, który pozwala dokładnie zrozumieć trudności młodego człowieka z przyswajaniem wiedzy z zakresu arytmetyki i geometrii. 

Zazwyczaj rozpoczyna się od uważnego obserwowania dziecka podczas lekcji – poproś nauczyciela matematyki, aby przygotował dla Ciebie opis trudności, które dostrzega w trakcie zajęć. Dokument, który od niego otrzymasz, przedstawisz w poradni psychologiczno-pedagogicznej, gdzie zostaną przeprowadzone specjalistyczne badania diagnostyczne. Doświadczeni psycholodzy i pedagodzy przyjrzą się rozwojowi poznawczemu, pamięci, uwadze i poziomowi umiejętności matematycznych Twojej pociechy.

Holistyczne podejście pomoże im nie tylko zdiagnozować problem, ale również określić jego charakter i nasilenie. Właściwie przeprowadzone rozpoznanie dyskalkulii pozwala uniknąć błędnej interpretacji trudności, z którymi mierzy się Twoje dziecko. Nie zawsze bowiem za problemami z matematyką stoi nieumiejętność rachowania – czasem dziecko ma ADHD, przez co nie umie skupić się na treści zadania i łatwiej popełnia błędy.

Co sprawdza się podczas diagnozy dyskalkulii?

Diagnosta podczas spotkań z Twoją pociechą sprawdzi, jak radzi sobie z podstawowymi działaniami matematycznymi. W ten sposób zweryfikuje, w jakim stopniu uczeń opanował wiedzę wymaganą na obecnym etapie edukacji. Specjalista weźmie pod uwagę także sposób myślenia Twojego dziecka i strategie, z których korzysta w trakcie wykonywania obliczeń. Psycholog lub pedagog przygląda się różnym aspektom funkcjonowania Twojej pociechy, ponieważ chce zrozumieć, czy jej trudności wynikają z braku wiedzy, czy z głębszych procesów poznawczych. 

Co daje orzeczenie dyskalkulii z poradni psychologiczno-pedagogicznej?

W oparciu o uzyskane wyniki diagnosta formułuje zalecenia, które pozwalają dostosować wymagania edukacyjne do rzeczywistych możliwości dziecka. Orzeczenie, które uzyskasz w poradni, przedstaw w szkole – dzięki niemu nauczyciel może pomóc uczniowi z dyskalkulią w przyswajaniu wiedzy. Pamiętaj, że problemy z liczeniem i rozpoznawaniem figur geometrycznych uwidaczniają się nie tylko podczas lekcji matematyki, ale także na zajęciach z fizyki i chemii. 

Na czym polega terapia dyskalkulii i czy można ją skutecznie wspierać?

Twoje dziecko, jeśli rozpoznano u niego zaburzenie neurorozwojowe związane z nauką matematyki, może skorzystać z terapii dyskalkulii. Polega ona na systematycznym wspieraniu rozwoju umiejętności z zakresu arytmetyki i geometrii, co pozwala młodemu człowiekowi zbudować większą pewność siebie. Pamiętaj jednak, że nie istnieje jedna skuteczna metoda, która pomaga wszystkim uczniom – osoby z dyskalkulią różnią się bowiem profilem zgłaszanych trudności. Specjalista indywidualnie dobiera odpowiednie narzędzia, zapewniając Twojemu dziecku pomoc skrojoną na miarę jego potrzeb.

Jak wygląda terapia dyskalkulii u dziecka i jakie metody są stosowane?

Aby realnie pomóc dziecku z dyskalkulią, specjalista powinien uwzględnić jego tempo pracy i przyswajania wiedzy. Młody człowiek najlepiej uczy się poprzez doświadczenie, dlatego tak ważne jest, aby mógł systematycznie wykonywać ćwiczenia odpowiadające jego możliwościom. Opanowując kolejne partie materiału, uczeń stopniowo rozwija w sobie poczucie sprawczości i zaczyna lepiej rozumieć matematyczne zależności. 

W jaki sposób wspierać dziecko z dyskalkulią w codziennej nauce matematyki?

W ramach terapii dyskalkulii Twoja pociecha nie tylko będzie wykonywać ćwiczenia matematyczne, ale również rozwijać własne mechanizmy radzenia sobie. Otrzyma od specjalisty sprawdzone narzędzia, które pomogą jej samodzielnie rozwiązywać napotkane trudności – np. problemy ze zrozumieniem treści zadania. Pamiętaj, że osoby dotknięte dyskalkulią potrzebują więcej czasu na utrwalenie materiału, dlatego zadbaj o to, aby dziecko uczyło się systematycznie. Początkowo praca z tym zaburzeniem polega na nadrabianiu braków z wcześniejszych etapów edukacji, dlatego okaż dziecku cierpliwość i ściśle współpracuj ze szkołą.

Jak pomóc dziecku z dyskalkulią w codziennej nauce matematyki? FAQ

Czy da się wyleczyć dyskalkulię?

Twoje dziecko zawsze będzie borykało się z dyskalkulią, ponieważ wynika ona ze specyfiki funkcjonowania jego mózgu, ale możesz skutecznie wspierać pociechę w rozwoju umiejętności matematycznych. Gdy zapewnisz młodemu człowiekowi odpowiednią pomoc, nabierze on pewności siebie i łatwiej poradzi sobie z problemami z nauką.

Czy dyskalkulia zwalnia z matematyki?

Diagnoza dyskalkulii nie uprawnia Twojego dziecka do zwolnienia z lekcji matematyki – nauczyciel ma natomiast obowiązek dostosować wymagania edukacyjne do możliwości ucznia. Twoja pociecha nadal uczestniczy w zajęciach i rozwiązuje zadania, ale może pracować nad nimi w innym tempie i formie. 

Czy dysleksja i dyskalkulia to to samo?

Choć oba zaburzenia dotyczą trudności w uczeniu się, dość znacznie różnią się między sobą. Dysleksja oznacza, że uczeń ma problemy z czytaniem i pisaniem, natomiast dyskalkulia dotyczy matematyki i liczb. Twoje dziecko może borykać się tylko z jednym z wyżej wspomnianych zaburzeń lub otrzymać podwójną diagnozę.

Jak dostosować naukę do ucznia z dyskalkulią?

Dostosuj naukę do możliwości swojego dziecka, uwzględniając jego tempo pracy i styl przyswajania wiedzy. Stosuj konkretne przykłady, pomoce wizualne i ćwiczenia, które opierają się na sytuacjach zaczerpniętych z życia codziennego. Zapewnij młodemu człowiekowi poczucie bezpieczeństwa, aby mógł przyswajać wiedzę w atmosferze wolnej od stresu.

Bibliografia

Butterworth B., Varma S., Laurillard D., 2011, Dyscalculia: from brain to education, Science, 332(6033), 1049–1053, doi: 10.1126/science.1201536.

Geary D. C., 2011, Cognitive predictors of achievement growth in mathematics: a 5-year longitudinal study, Developmental Psychology, 47(6), 1539–1552, doi: 10.1037/a0025510.

Kucian K., von Aster M., 2015, Developmental dyscalculia, European Journal of Pediatrics, 174(1), 1–13, doi: 10.1007/s00431-014-2455-7.

Rivera D. P., 1997, Mathematics education and students with learning disabilities: introduction to the special series, Journal of Learning Disabilities, 30(1), 2–19, 68, doi: 10.1177/002221949703000101.

Skagerlund K., Östergren R., Västfjäll D., Träff U., 2019, How does mathematics anxiety impair mathematical abilities? Investigating the link between math anxiety, working memory, and number processing, PLoS One, 14(1), e0211283, doi: 10.1371/journal.pone.0211283.