Twoje dziecko pisze wolno, a jego pismo jest nieczytelne, przez co w szkole napotyka  na liczne trudności z nauką i otrzymuje jedynki ze sprawdzianów? Prawdopodobnie zastanawiasz się, czy problemy Twojej pociechy świadczą o jakimś zaburzeniu, czy stanowią naturalny etap rozwoju. Zobacz, jak pomóc dziecku z dysgrafią i kto może zdiagnozować trudności, aby uczynić jego szkolną przyszłość nieco bardziej przyjazną.

Czym jest dysgrafia?

Dysgrafia to zaburzenie neurorozwojowe, które towarzyszy człowiekowi przez całe życie i zostało sklasyfikowane przez psychiatrów jako specyficzne trudności w uczeniu się. Jeśli Twoje dziecko ma mało czytelne pismo – z trudem odwzorowuje kształt liter, cyfr i innych symboli, może potrzebować profesjonalnej diagnozy. Rozważ wizytę w poradni psychologiczno-pedagogicznej także wtedy, gdy nauczyciele skarżą się, że Twoja pociecha zbyt wolno sporządza notatki i wykazuje niechęć do zajęć plastycznych. 

Pamiętaj, że choć u dzieci z dysgrafią pismo bywa niestaranne, nieregularne i trudne do odczytania, nie wynika to z lenistwa i braku motywacji. Ich układ nerwowy działa nieco inaczej, co przekłada się także na pracę mięśni i szybkie męczenie się dłoni.

Dostrzegasz u swojego dziecka szersze trudności związane z notowaniem – obejmują one zarówno problemy z prawidłowym chwytem pióra, jak i samym graficznym zapisem? Twoja pociecha może funkcjonować w normie intelektualnej, znać zasady ortografii i interpunkcji, ale nie nadążać z przelewaniem informacji na papier.

Bardzo często umiejętność pisania nijak nie odzwierciedla poziomu wiedzy młodego człowieka, mimo to otrzymuje on jedynki od nauczycieli. Brak zrozumienia ze strony pedagogów skutkuje tym, że niewielu z nich wprowadza jakiekolwiek udogodnienia dla uczniów. Twoje dziecko mając problemy z umiejętnością pisania, zbiera oceny niedostateczne, bo nauczyciel nie potrafi odczytać jego sprawdzianu czy kartkówki.

W rezultacie młody człowiek odczuwa narastającą frustrację, ogromne poczucie niesprawiedliwości, a jego samoocena gwałtownie spada. W DSM-5 dysgrafia klasyfikowana jest jako specyficzne zaburzenie uczenia się w zakresie ekspresji pisemnej. W związku z tym, gdy zostanie rozpoznana u Twojego dziecka, otrzyma ono orzeczenie, które zapewni mu stosowne udogodnienia. 

Jakie są objawy dysgrafii u dzieci w wieku przedszkolnym i wczesnoszkolnym?

Już w wieku przedszkolnym możesz zauważyć u dziecka pierwsze sygnały, które są symptomatyczne dla dysgrafii – łatwo je jednak przeoczyć ze względu na ich subtelny charakter. Poza tym diagnozę przeprowadza się dopiero, gdy młody człowiek pozna litery i odbędzie naukę pisania.

Objawy dysgrafii u dzieci w wieku przedszkolnym

Zazwyczaj młody człowiek niechętnie podejmuje się zadań o charakterze manualnym – unika wycinania, nawlekania koralików i rysowania. Prawdopodobnie Twojemu maluchowi sporo trudności przysparza też zapinanie guzików i łapanie oburącz nadlatującej piłki. Nawet gdy dziecko trzyma w dłoni kredkę, jego chwyt pozostaje zbyt słaby lub nadmiernie napięty. Na tym etapie możesz zauważyć, że Twoja pociecha pod względem precyzji ruchów odbiega wyraźnie od rówieśników.

W okresie przedszkolnym dziecko niechętnie próbuje rysować proste kształty – linie, które kreśli, są przerywane i niestaranne, gdyż młody człowiek nie ma nad nimi kontroli. Frustracja, którą odczuwa z powodu swoich trudności, sprawia, że szybko rezygnuje z zadania i unika aktywności wymagających koordynacji ruchowej. Jego poczucie własnej wartości cierpi za każdym razem, gdy słyszy od nauczycieli, że brakuje mu staranności. Staraj się nie lekceważyć wczesnych trudności motorycznych, ponieważ z nich wynikają późniejsze problemy grafomotoryczne.

Symptomy dysgrafii u dzieci w wieku wczesnoszkolnym

W pierwszych klasach szkoły podstawowej objawy dysgrafii stają się jeszcze bardziej widoczne – uczeń wprawdzie zna litery, ale zapisuje je z dużym wysiłkiem. Zdarza się, że kreślone przez niego symbole wydają się zniekształcone i nierówne. Nieestetyczny i nieczytelny charakter pisma sprawia, że dziecko często spotyka się z krytycznymi uwagami. Na domiar złego po powrocie do domu ma problem, aby uczyć się z własnych notatek.

Brzydkie pismo nie jest jedyną trudnością, z którą boryka się Twoja pociecha – jej problemy nasilają się pod presją czasu, którą wywierają prowadzący lekcje. Dziecko zbyt wolno używa takich narzędzi jak długopis czy ołówek, dlatego nie potrafi sprawnie przepisywać informacji z tablicy. Jego ręka często drży i szybko się męczy, a ból mięśniowy zniechęca młodego człowieka do dalszej pracy.

Skąd się bierze dysgrafia? Czy jej przyczyny mają związek z zaburzeniami funkcji percepcyjno-motorycznych?

Jej przyczyny są złożone i wieloczynnikowe – wiemy dziś, że dysgrafia to trudność o podłożu neurorozwojowym, w której istotną rolę odgrywa komponent genetyczny. Wyjaśnia to, dlaczego stosunkowo często współwystępuje z ADHD, spektrum autyzmu, dyspraksją, dysleksją, dysortografią i dyskalkulią. Wszystkie wymienione zaburzenia charakteryzują się tym, że w ich przypadku sieci neuronalne działają inaczej niż u większości społeczeństwa. 

Nie bez powodu dysgrafię często rozpatruje się przez pryzmat zaburzeń w obrębie funkcji percepcyjno-motorycznych, ponieważ pisanie wymaga od Twojego dziecka precyzyjnej integracji wzroku i ręki. Młody człowiek musi w sposób celowy i precyzyjny wykonywać każdy ruch, ale czasem ma słabszą koordynację wzrokowo-ruchową, co przekłada się na problemy w planowaniu sekwencji działań. 

Duże znaczenie w rozwoju dysgrafii mają indywidualne różnice związane z przetwarzaniem sensorycznym – Twoje dziecko może gorzej czuć ułożenie dłoni w przestrzeni. Zdarza się, że szybciej się męczy przy napięciu mięśniowym lub nie potrafi regulować siły nacisku, jaką wywiera na kartkę papieru. Wszystko to wpływa bezpośrednio na płynność zapisu i jego czytelność.

Dysgrafię u Twojego dziecka może dodatkowo nasilać mało wspierające środowisko edukacyjne, w którym nauczyciele krytykują ucznia za brzydkie pismo. Pedagodzy twierdzą, że „za mało się stara i jest leniwy”, co tylko potęguje frustrację młodego człowieka. Brak odpowiednich dostosowań pogłębia wtórne trudności emocjonalne – może prowadzić do zaburzeń lękowych i depresyjnych, zwłaszcza gdy dziecko po raz kolejny otrzymuje jedynkę, mimo wielogodzinnej nauki. 

Jak wygląda diagnoza dysgrafii i co daje dziecku?

Diagnostyką dysgrafii u dzieci zajmuje się psycholog, który zdobył odpowiednie uprawnienia w ramach dodatkowych kursów doszkalających. Jeśli nauczyciel w rozmowie z Tobą poruszył temat nieczytelnego pisma, zapisz dziecko do poradni psychologiczno-pedagogicznej.

Na czym opiera się diagnoza dysgrafii?

Proces diagnostyczny składa się z kilku etapów i ma pogłębiony charakter, przez co pozwala wykluczyć inne potencjalne przyczyny trudności z odwzorowaniem znaków graficznych. Najpierw psycholog porozmawia z Tobą o historii rozwoju dziecka – prawdopodobnie zapyta Cię o przebieg porodu i ewentualne komplikacje. Specjalista weźmie pod uwagę także trudności szkolne Twojej pociechy, które znajdują się w opiniach sporządzonych przez nauczycieli.

Miej na uwadze, że badanie młodego człowieka nie ogranicza się do samej oceny jego pisma – specjalista wykona test inteligencji, sprawdzi znajomość ortografii i zweryfikuje umiejętność czytania. W przypadku pojawienia się wątpliwości może skierować dziecko do okulisty, neurologa lub audiologa – niekiedy za brzydkie pismo odpowiadają problemy zdrowotne. Poza tym psycholog będzie obserwował Twoją pociechę podczas wykonywania przez nią zadań wymagających precyzji – przeanalizuje jej reakcję na wysiłek i sposób pracy.

Jak orzeczenie dysgrafii może pomóc dziecku?

Jeśli specjalista stwierdzi, że Twoje dziecko ma dysgrafię, wyda odpowiednie orzeczenie, w którym zawrze konkretne rekomendacje dla nauczycieli. Młody człowiek z tym zaburzeniem ma prawo do indywidualnych dostosowań w zakresie edukacji. Uczeń z dysgrafią może otrzymać realne wsparcie w postaci odpowiedzi ustnych zamiast pisemnych, sporządzania notatek na laptopie i pisania egzaminów państwowych na komputerze. W grę wchodzi także wydłużenie czasu na pisanie sprawdzianów i kartkówek.

Szkoła nie powinna traktować dostosowań zaleconych przez diagnostę jako przywileju, lecz jako wyrównanie szans edukacyjnych. Zmiany chronią Twoje dziecko przed niesprawiedliwą oceną stanu wiedzy i wzmacniają jego poczucie bezpieczeństwa, co pozytywnie przekłada się na samoocenę.

Czy dysgrafię można leczyć?

Rozpoznanie dysgrafii otwiera przed Twoim dzieckiem drogę do terapii skrojonej na miarę jego potrzeb. Najczęściej wprowadza się ćwiczenia, które usprawniają motorykę małą – jej regularny trening poprawia płynność i organizację ruchu. Nie zapominaj jednak, że dysgrafia nigdy całkowicie nie zniknie z życia Twojej pociechy, ale syn czy córka może wypracować przydatne strategie radzenia sobie.

Jak wspierać dziecko z dysgrafią? Ćwiczenia wspomagające rozwój pisania

Zazwyczaj terapię dysgrafii rozpoczyna się od pracy z aparatem ruchu – dziecko wykonuje ćwiczenia, które wspierają rozwój motoryki małej. Twoja pociecha może nawlekać koraliki na sznurek, ugniatać plastelinę i wycinać drobne kształty z papieru. Ćwiczenia manualne, które wykonuje pod okiem specjalisty, wzmacniają palce i dłoń – odgrywają one fundamentalną rolę w nauce pisania.

Twoje dziecko będzie pracować też nad koordynacją ręka-oko, rozwijając kontrolę wzrokową. Specjalista może poprosić młodego człowieka o odwzorowywanie wzorów i łączenie punktów na kartce papieru – za bardzo dobre ćwiczenie uchodzi rysowanie po śladzie. W miarę upływu czasu prowadzący zwiększa poziom trudności i tempo pracy, ćwicząc z dzieckiem płynność ruchu, a nie tylko jego estetykę, co pomaga w opanowaniu zapisu liter.

W „leczeniu” dysgrafii wykorzystuje się także ćwiczenia rozmachowe, które obejmują duże ruchy całej ręki – w ich ramach Twoje dziecko rysuje w powietrzu lub na dużych arkuszach papieru. Tego rodzaju aktywności prowadzą do rozluźnienia mięśni przedramienia i ramienia, co zmniejsza nadmierne napięcie mięśniowe i pozwala uzyskać swobodniejszy ruch. 

Podczas terapii ręki Twoje dziecko będzie też pracowało nad chwytem – specjalista pokaże mu, jak prawidłowo trzymać ołówek w dłoni. Twoja pociecha dzięki temu poćwiczy nacisk i stabilizację ręki, utrwalając poprawny tor ruchu, który pozwala na czytelne notowanie. Motorykę małą młody człowiek może rozwijać pod bacznym okiem psychologa lub pedagoga, zyskując w ten sposób większy komfort podczas pisania.

Zadbaj o to, aby dziecko z dysgrafią otrzymało adekwatne wsparcie i regularnie wykonywało stosowne ćwiczenia w krótkich seriach. Takie podejście przynosi bowiem najlepsze rezultaty, zwłaszcza gdy trenowanie ręki odbywa się w bezpiecznej i akceptującej atmosferze. Odpowiednio poprowadzona terapia może pomóc dziecku odzyskać wiarę w siebie, a poczucie sprawczości jest równie ważne jak sama technika pisania. 

Dysgrafia – co warto wiedzieć o trudnościach w pisaniu? FAQ

W jakim wieku diagnozuje się dysgrafię?

Dysgrafię najczęściej rozpoznaje się w pierwszych latach edukacji szkolnej – na ogół w klasach I–III, aczkolwiek już w przedszkolu możesz dostrzec niepokojące sygnały. Pełna diagnoza wymaga jednak, aby Twoje dziecko miało już za sobą etap wprowadzania liter i nauki pisania.

Czym różni się dysgrafia od dysleksji i dysortografii?

Dysgrafia dotyczy graficznej strony pisania, co oznacza, że pismo Twojego dziecka jest nieczytelne, niestaranne lub zbyt wolne. Dysleksja natomiast odnosi się do sytuacji, w której młody człowiek ma trudności w czytaniu i dekodowaniu tekstu. Gdy natomiast Twoja pociecha nie potrafi poprawnie zapisywać wyrazów pod względem ortograficznym, może cierpieć na dysortografię.

Dlaczego u dzieci z ADHD częściej pojawia się dysgrafia?

U dzieci z ADHD częściej obserwuje się trudności grafomotoryczne, które wynikają z problemów z koncentracją, planowaniem ruchu i kontrolą impulsów. Czytelne pisanie wymaga precyzji, cierpliwości i stabilnej uwagi, a uczeń z nadpobudliwością psychoruchową z deficytem uwagi szybciej się męczy i traci kontrolę nad tempem pracy. 

Czy z dysgrafii się wyrasta?

Dysgrafia ma charakter neurorozwojowy, dlatego nie znika wraz z wiekiem, aczkolwiek nie oznacza to, że Twoje dziecko jest bezradne. Może bowiem uczęszczać na terapię i systematycznie wykonywać ćwiczenia, które poprawiają płynność ruchu oraz komfort pisania.

Bibliografia

Aiswarya, G. S., Ponniah, R. J., 2024, Dysgraphia and Memory: Insights into the Cognitive Mechanisms, Neural Correlates, and Intervention Strategies, Integrative Psychological and Behavioral Science, 58(4), 1778–1792, https://doi.org/10.1007/s12124-024-09835-x

Aiswarya, G. S., Ponniah, R. J., 2023, The Modularity of Dysgraphia, Journal of Psycholinguistic Research, 52(6), 2903–2917, https://doi.org/10.1007/s10936-023-10029-6

Berninger, V., Richards, T., 2010, Inter-relationships among behavioral markers, genes, brain and treatment in dyslexia and dysgraphia, Future Neurology, 5(4), 597–617, https://doi.org/10.2217/fnl.10.22

Mayes, S. D., Calhoun, S. L., 2007, Learning, attention, writing, and processing speed in typical children and children with ADHD, autism, anxiety, depression, and oppositional-defiant disorder, Child Neuropsychology, 13(6), 469–493, https://doi.org/10.1080/09297040601112773

Zwicker, J. G., Missiuna, C., Harris, S. R., Boyd, L. A., 2012, Developmental coordination disorder: a review and update, European Journal of Paediatric Neurology, 16(6), 573–581, https://doi.org/10.1016/j.ejpn.2012.05.005