Skip to main content
  • Mutyzm, czyli moje dziecko nie mówi
    29.12.2023

    Mutyzm, czyli moje dziecko nie mówi

Gdy patrzymy na swoje pociechy, oczekujemy usłyszeć ich śmiech, rozmowy, a nawet zwykłe dziecięce gaworzenie. Komunikacja jest kluczowym elementem rozwoju każdego człowieka, a jej brak często wywołuje spory niepokój. Choć z biegiem czasu problem ten może zniknąć samoistnie, istnieje pewien stan, który wykracza poza zwykłą nieśmiałość czy opóźnienie mowy – mutyzm. Co to takiego i jak go wyleczyć?


Spis treści:

1. Czym jest mutyzm?
2. Mutyzm i jego rodzaje
    2.1 Mutyzm całkowity
    2.2 Mutyzm sytuacyjny
    2.3 Mutyzm selektywny
3. Przyczyny mutyzmu
    3.1 Mutyzm organiczny
    3.2 Mutyzm funkcjonalny
4. Jakie objawy towarzyszą mutyzmowi?
5. Diagnoza mutyzmu
6. Leczenie mutyzmu
    6.1 Wsparcie ze strony otoczenia
    6.1 Zabawy i ćwiczenia
7. Mutyzm u dziecka


Czym jest mutyzm?

Mutyzm, często mylnie interpretowany jako zwykła nieśmiałość czy niechęć do mówienia, jest w rzeczywistości złożonym zaburzeniem komunikacyjnym, które zazwyczaj ujawnia się w dzieciństwie. Charakteryzujące się niezdolnością lub niechęcią do mówienia w określonych sytuacjach społecznych, pomimo posiadania zdolności mowy i rozumienia języka. Ta selektywna niemowa zwykle jest głęboko zakorzeniona w psychologicznych i emocjonalnych aspektach osobowości dziecka.

Mutyzm i jego rodzaje

Specjaliści wyróżniają trzy rodzaje mutyzmu.

Mutyzm całkowity

Mutyzm całkowity to forma zaburzenia, w której dziecko nie posługuje się mową w żadnych okolicznościach.

Jest to stan, w którym dziecko może wydawać nieartykułowane dźwięki lub krzyczeć, ale nie jest zdolne do uformowania słów i zdania w komunikacji werbalnej. Chociaż nie używa mowy, dziecko rozumie mowę innych i jest w stanie reagować na pytania lub komunikować się za pomocą gestów, takich jak kiwanie głową. W przypadku mutyzmu całkowitego, często obserwuje się towarzyszące zaburzenia, takie jak problemy z przełykaniem czy zaburzenia łaknienia. Ta forma mutyzmu wymaga szczególnie intensywnego wsparcia terapeutycznego i medycznego, aby skutecznie pomóc dziecku w rozwijaniu umiejętności werbalnej komunikacji.

 Mutyzm sytuacyjny

Mutyzm sytuacyjny charakteryzuje się ograniczeniem lub całkowitym brakiem mowy w specyficznych sytuacjach, które są dla dziecka stresujące lub niepokojące.

Dziecko w takich warunkach komunikuje się za pomocą gestów, mimiki twarzy czy innych form niewerbalnych. Jest to forma mutyzmu, która często pojawia się okresowo, na przykład podczas adaptacji do nowego środowiska, takiego jak przedszkole czy szkoła. Gdy dziecko zaaklimatyzuje się w nowym miejscu i poczuje się bezpiecznie, mutyzm sytuacyjny często ustępuje. Ważne jest, aby w takich sytuacjach zapewnić maluchowi wsparcie i bezpieczne środowisko, które umożliwi mu stopniowe przezwyciężanie lęku przed mówieniem w nowych warunkach.

Mutyzm selektywny

Mutyzm selektywny, znany również jako mutyzm wybiórczy, występuje wtedy, gdy dziecko komunikuje się werbalnie tylko z wybranymi osobami, a w stosunku do innych zachowuje milczenie.

Dziecko często wybiera do kręgu rozmówców najbliższych członków rodziny, podczas gdy wobec innych osób, szczególnie dorosłych w szkole czy przedszkolu, może zachowywać się pasywnie lub reagować emocjonalnymi wybuchami. Mutyzm wybiórczy jest związany z lękiem społecznym i wymaga specjalistycznego podejścia terapeutycznego. Ważne jest, aby rodzice i opiekunowie zrozumieli, że nie jest to zachowanie kontrolowane przez dziecko, a raczej nieświadoma reakcja na stres i lęk.

Jakie są przyczyny mutyzmu?

Rodzice oraz opiekunowie bardzo często zastanawiają się, jakie są przyczyny mutyzmu. Tych należy się jednak doszukiwać w wielu aspektach życia naszej pociechy - zaburzenie to jest bowiem złożone i może mieć zarówno podłoże organiczne, jak i psychologiczne.

Mutyzm organiczny

Mutyzm organiczny jest mniej powszechny i wiąże się z defektami anatomicznymi lub uszkodzeniami neurologicznymi. Wady w budowie aparatu mowy, takie jak problemy z krtanią, podniebieniem, jamą ustną, językiem lub szczękami, mogą uniemożliwiać efektywną komunikację werbalną. Podobnie, uszkodzenia ośrodków nerwowych w mózgu, odpowiedzialnych za mowę, mogą być przyczyną mutyzmu organicznego. W takich przypadkach, diagnoza i leczenie wymagają interwencji medycznej i specjalistycznej terapii.

Mutyzm funkcjonalny

O wiele częściej spotykanym typem mutyzmu jest mutyzm funkcjonalny, którego przyczyny leżą w sferze psychicznej. Wśród przyczyn mutyzmu funkcjonalnego wyróżnić można:

  • Patologie rodzinne: traumatyczne doświadczenia, takie jak alkoholizm w rodzinie, przemoc domowa, czy znęcanie się nad dzieckiem, zarówno psychiczne, jak i fizyczne, mogą prowadzić do rozwoju zaburzeń komunikacyjnych.
  • Błędy wychowawcze: nadmierne ograniczenia, zbyt rygorystyczne zasady czy brak wsparcia emocjonalnego mogą przyczyniać się do rozwoju mutyzmu.
  • Stresujące nowe sytuacje: przejścia życiowe, takie jak pójście do przedszkola lub szkoły, mogą wywołać u dziecka lęk, który manifestuje się jako mutyzm.
  • Inne zaburzenia: problemy z komunikacją, takie jak jąkanie, czy całościowe zaburzenia rozwoju, np. autyzm, również mogą przyczyniać się do powstawania mutyzmu.
  • Wychowanie w rodzinie dwujęzycznej: niepewność i dyskomfort związane z posługiwaniem się nowym językiem mogą prowadzić do mutyzmu w niektórych sytuacjach

Warto zauważyć, że mutyzm funkcjonalny często jest związany z lękiem społecznym i może być manifestacją głębokiej niepewności oraz nieśmiałości. W tych przypadkach, mutyzm może być obronną reakcją dziecka na sytuacje wywołujące stres.

Jakie objawy towarzyszą mutyzmowi?

Mutyzm nie objawia się tylko poprzez milczenie. Zaburzenie to może przybierać wiele form i towarzyszyć różnym symptomom - zrozumienie tej kwestii pomaga w identyfikacji i lepszemu rozumieniu omawianej choroby. Objawy towarzyszące mutyzmowi mogą się różnić w zależności od indywidualnych cech dziecka oraz środowiska, w którym się rozwija. Poniżej przedstawiamy najczęstsze z nich:

  • Nieśmiałość: jest często pierwszym i najbardziej widocznym objawem, który może wskazywać na mutyzm. Dzieci z tym zaburzeniem mogą wydawać się niezwykle nieśmiałe, szczególnie w nowych lub stresujących sytuacjach społecznych. Często mają trudności z inicjowaniem interakcji lub odpowiedzią na podejścia innych osób.
  • Brak kontaktu wzrokowego: dzieci z mutyzmem często unikają bezpośredniego kontaktu wzrokowego. Może to być strategia ucieczki przed interakcjami społecznymi lub wyraz lęku przed byciem zauważonym czy ocenianym.
  • Unikanie interakcji: obserwuje się, że dzieci z mutyzmem mają tendencję do unikania interakcji z rówieśnikami. Mogą wybierać samotne aktywności lub wycofywać się z grupowych zabaw, co może wynikać z niepewności i lęku przed mówieniem lub byciem w centrum uwagi.
  • Szeptanie lub rozmowa z wybranymi osobami: często dziecko z mutyzmem wybiera bardzo ograniczoną liczbę osób, do których mówi, a nawet wtedy może posługiwać się szeptem. Jest to charakterystyczne dla mutyzmu wybiórczego, gdzie maluch czuje się bezpieczniej komunikując się w bardziej kontrolowanym i bezpiecznym środowisku.
  • Lęk separacyjny: strach przed oddzieleniem od rodziców lub opiekunów może być obserwowany u dzieci z mutyzmem. Często prowadzi on do problemów przy rozstaniu, na przykład przy zostawianiu dziecka w przedszkolu czy szkole.
  • Płaczliwość: może to być sposób wyrażania frustracji, lęku lub niepokoju związanego z niewyrażaniem siebie werbalnie.
  • Zaburzenia snu: niektóre dzieci z mutyzmem mogą doświadczać problemów ze snem, obejmujących trudności z zasypianiem, częste budzenie się w nocy czy koszmary. Zaburzenia te zwykle są o podłożu lękowym.
  • Spokojny temperament: chociaż nie jest to regułą, niektóre dzieci z mutyzmem wykazują się wielkim spokojem. Mogą wydawać się zadowolone z bycia same, nie wykazując tym samym dużej potrzeby interakcji z innymi.

Diagnoza mutyzmu

Stwierdzenie, że dziecko cierpi na mutyzm, może być zadaniem skomplikowanym. Często zdarza się, że rodzice nie zdają sobie sprawy z problemu, szczególnie w przypadku mutyzmu wybiórczego. Ich pociecha może swobodnie mówić w domu, ale w przedszkolu zupełnie przestaje. Diagnoza będzie tym bardziej skomplikowana, jeżeli dziecko komunikuje się tylko z kilkoma bliskimi rówieśnikami. W takich okolicznościach, mutyzm może być błędnie interpretowany jako zwykła nieśmiałość. Często zdarza się, że rodzice dowiadują się o problemie ich dziecka z opóźnieniem, co może komplikować sytuację.

Szybka diagnoza i rozpoczęcie terapii są kluczowe dla efektywnego leczenia. Bez tego, problem może się nasilać. W procesie diagnozowania mutyzmu, specjaliści muszą upewnić się, że objawy są konsekwentne i przewidywalne.

Jak wygląda leczenie mutyzmu?

Podstawą leczenia mutyzmu są regularne spotkania z psychoterapeutą. Specjalista może zastosować różne podejścia, w zależności od indywidualnych potrzeb dziecka i rodzaju mutyzmu.

  • Terapia Behawioralna: ten rodzaj terapii koncentruje się na zmianie zachowań niekorzystnych i uczeniu dziecka nowych, bardziej adaptacyjnych sposobów reagowania w sytuacjach społecznych. Terapia ta często wykorzystuje techniki takie jak stopniowe ekspozycje (powolne i kontrolowane narażenie dziecka na sytuacje wywołujące lęk, począwszy od mniej stresujących), wzmocnienie pozytywne (nagradzanie dziecka za próby mówienia) i modelowanie (demonstrowanie przez terapeutę lub rodziców odpowiednich zachowań komunikacyjnych).
  • Terapia Psychodynamiczna: w tym podejściu, terapeuta pracuje nad zrozumieniem głębszych, nieświadomych przyczyn mutyzmu, takich jak konflikty emocjonalne, lęki czy doświadczenia z przeszłości. Celem jest pomoc dziecku w rozumieniu i przetwarzaniu tych wewnętrznych problemów, co może przyczynić się do złagodzenia objawów mutyzmu.

Wsparcie ze strony otoczenia

Zachowanie otoczenia, w tym rodziców, nauczycieli i rówieśników, ma kluczowe znaczenie w procesie leczenia mutyzmu. Środowisko powinno być wspierające, ale nie wywierające presji na dziecko. Na przykład:

  • Pracownicy szkoły i przedszkola mogą pomóc dziecku w nawiązywaniu relacji z innymi dziećmi i tworzeniu bezpiecznego, akceptującego środowiska.
  • Rodzice i opiekunowie powinni zachęcać dziecko do komunikacji, oferując wsparcie i pozytywne wzmocnienie za każdą próbę mówienia.
  • Rówieśnicy mogą być zachęcani do włączania dziecka z mutyzmem w grupowe aktywności, pomagając w budowaniu poczucia przynależności i akceptacji.

Zabawy i ćwiczenia

Zabawy i ćwiczenia mogą być skutecznym narzędziem w leczeniu mutyzmu, szczególnie u młodszych dzieci. Na przykład:

  • Zabawa w "głuchy telefon" może zachęcić dziecko do cichego mówienia.
  • Ćwiczenia oddechowe, takie jak dmuchanie baniek mydlanych, mogą pomóc w relaksacji i kontroli oddechu, co jest ważne w procesie nauki komunikacji werbalnej.
  • Zabawy grupowe mogą stymulować komunikację i interakcję społeczną w mniej bezpośredni sposób.

Mutyzm u dziecka

Warto podkreślić, że chociaż diagnozowanie i leczenie tego zaburzenia może być wyzwaniem, istnieje wiele skutecznych strategii pomocy dzieciom cierpiącym na mutyzm. Ważne jest, aby rodzice, nauczyciele i opiekunowie byli świadomi objawów i zachowywali czujność, aby móc szybko reagować. Pamiętajmy, że każde dziecko jest wyjątkowe i zasługuje na indywidualne podejście oraz wsparcie dostosowane do jego potrzeb.

Mutyzm nie jest wyborem dziecka, a zrozumienie i empatia są kluczowe w procesie pomocy. Otwarta komunikacja między rodzicami, nauczycielami i specjalistami zdrowia psychicznego jest niezbędna, aby zapewnić najlepszą możliwą opiekę. Pamiętajmy, że z odpowiednim wsparciem i interwencją, dzieci z mutyzmem mogą rozwijać swoje umiejętności społeczne, komunikacyjne i pewność siebie, otwierając się na pełniejsze i szczęśliwsze życie.